Borsa Hakkında Bilmeniz Gerekenler

Sözlükteki karşılığıyla borsa; alıcıların ve satıcıların, finansal değeri bulunan her türlü malın ya da değerli kağıdın alışverişini veya takasını gerçekleştirmek üzere devlet denetiminde bir araya geldikleri yerdir. Başka bir ifade ile borsa, tarafların birtakım kurallar çerçevesinde ve güvenli bir şekilde ticaret yapması için oluşturulan fiziki ya da çevrimiçi platformdur.

Menkul kıymetler borsası için ise; “döviz, hisse senetleri, emtialar, borçlanma senetleri, yatırım fonları gibi finansal varlıkların alış, satış, takas işlemlerinin gerçekleştiği yer” tanımı uygun olacaktır.

Ticaret neredeyse insanlık tarihi kadar eskidir ancak bunun bir organizasyon altında vücut bulması, ilk kez Amsterdam Borsası ile mümkün olmuştur. 1602 yılında kurulan ve bugün hala Euronext Amsterdam adı altında faaliyetlerini sürdüren bu kurum, bilinen en eski menkul kıymetler borsasıdır.

Dünyanın En Büyük Borsası Hangisidir?

İşlem hacmi açısından dünyanın en büyük borsası, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki New York Menkul Kıymetler Borsası’dır. Orijinal adı New York Stock Exchange’dir ve genellikle NYSE kısaltması ile kullanılır. İşlem hacmi açısından dünyanın ikinci en büyük borsası da yine Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunan Nasdaq’tır. Bu iki borsada her yıl trilyonlarca dolar değerinde işlem gerçekleşmektedir. Dünya finans piyasalarının bir gözünün her daim bu borsalarda yaşanan gelişmelerde olduğunu söylersek abartmış olmayız.

Nasdaq, işleyiş şekli bakımından bir pazar yerine benzer. Nasdaq’ta yatırımcılar doğrudan birbirleri ile alış satış yapmazlar. Bu işlemler bir dealer yani temsilci vasıtasıyla gerçekleşir.

NYSE’de ise fiyatları belirlemek için bir açık artırma yöntemi kullanılır. Hafta içi saat 9:30’ta çalan açılış zilinden önce yatırımcılar alım satım emirlerini girmiş olurlar. Emirler, teklif edilen en yüksek alış fiyatı ile en düşük satış fiyatının eşleştirilmesi ile gerçekleştirilir.

ABD’de finans piyasaları son derece gelişmiştir ve şeffaftır. Bunun sonucu olarak şirketler hakkında bilgi edinmek de kolaydır. Bu durum, dünyanın dört bir yanından yatırımcıları ABD’li şirketlerin hisse senetlerine yatırım yapmaları noktasında cesaretlendirmektedir. Böylece bu şirketler küresel düzeyde sermayeye kolaylıkla erişmektedirler.

Piyasa değerlerine göre dünyadaki diğer büyük borsalar arasında Tokyo, Londra, Hong Kong, Şangay, Frankfurt gibi menkul kıymetler borsaları gösterilebilir.

Türkiye’de Borsacılık Tarihinin Özeti

Borsa faaliyetlerimizin geçmişi 1854 Kırım Savaşı’na kadar uzanmaktadır. Osmanlı Devleti ile Rus Çarlığı arasında gerçekleşen bu savaşın ardından, kaynak ihtiyacının karşılanması maksadıyla piyasaya devlet tahvilleri sürülmüş ve bunlar İstanbul’da satılmaya başlanmıştır. 1866 yılına geldiğimizde ise Osmanlı Devleti’nden alacakları bulunan diğer devletlerin de desteği ile faaliyetlerini İstanbul’da yürüten borsa, 1873’te çıkarılan kanun ile Dersaadet Tahvilat Borsası ismini almıştır.

Takvim yaprakları 1984 yılını gösterdiğinde, dönemin Başbakanı Turgut Özal'ın Menkul Kıymetler Borsaları Hakkındaki Kanun Hükmünde Kararnameyi imzalamasıyla, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nın ilk adımları da atılmış olur. 365 milyon liralık bütçesi ile İMKB’nin bir kurum olarak tarih sahnesindeki yerini alması ise 26 Aralık 1985 tarihinde gerçekleşmiştir. İMKB’nin ilk başkanı Muharrem Karslı’dır.

İMKB’de gerçekleşen ilk işlemin de ilginç bir öyküsü vardır. İMKB’de yankılanan ilk gong sesi, dönemin devlet bakanlarından Ekrem Pakdemirli tarafından sembolik olarak satışa çıkarılan Boğaziçi Köprüsüne ait gelir ortaklığı senedi için duyulmuştur.

30 Aralık 2012’ye geldiğimizde, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu resmi gazetede yayımlanmış ve kanunun 138. maddesi uyarınca Borsa İstanbul AŞ’nin borsacılık faaliyetlerinde bulunmak üzere kurulmasına karar verilmiştir. Borsa İstanbul’un bir kurum olarak faaliyetlerine başlaması ise 5 Nisan 2013 tarihinde gerçekleşmiştir. Yeni adıyla Borsa İstanbul (BİST) eski adıyla da İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) adından anlayacağımız üzere Türkiye Cumhuriyeti tarihinde yerini almış menkul kıymetler borsalarıdır.

Borsa İstanbul'un amacı, kendi esas sözleşmesinde de açıkça belirtildiği üzere, tüm sermaye piyasası araçlarının serbest rekabet koşulları altında güvenli ve kolay bir biçimde; şeffaf, dürüst ve istikrarlı bir ortamda alınıp satılabilmesi için gereken ortamı temin etmektir.

Borsa Nasıl İşler?

Alıcılar ve satıcılar genellikle bir aracı kurum üzerinden Borsa’ya erişim sağlarlar. Herhangi bir işlemin gerçekleşebilmesi için, bir alış ve bir satış emrinin bulunması ve bunların bir fiyatta eşleşmesi gerekmektedir. Fiyat, alıcı ile satıcı arasındaki arz-talep ilişkisi ile belirlenir. Bir finansal varlığa yatırım yapmak isteyenlerin sayısı ve yatırım miktarı arttıkça, ürünün fiyatı yükselir; buna karşın satış miktarı arttığında fiyat düşer. Bu işlemlerin sağlıklı bir şekilde, güven içinde gerçekleşebilmesi için gerekli olan altyapı ise yetkili borsa aracı kurumları ve devlet tarafından yetkilendirilmiş düzenleyici kuruluşlar arasında işleyen mekanizma ile mümkün olur.

Yukarıda detaylı bir biçimde açıkladığımız üzere, borsadaki tarafları şu şekilde ifade edebiliriz:

Alıcı – Bir finansal varlığa yatırım yapmak isteyen gerçek ya da tüzel kişi.

Satıcı – Yatırımlarını nakde dönüştürmek isteyen ya da açışa satış yapan gerçek ya da tüzel kişi.

Aracı Kurum – Yatırımcılara platform altyapısını sağlayan ve işlemlere aracılık yapan kurum, şirket

Düzenleyici Kuruluş – Tarafların güven içinde işlem yapmalarını sağlayan, denetleyen otorite, devlet tarafından yetkilendirilmiş kurum.

Borsa Endeksi Nedir?

Borsa endeksleri, borsalarda işlem gören tekil hisse senetlerinin gruplanması ile ortaya çıkan finansal ürünlerdir. Bu endeksler, tabiri caizse çeşitli sınıflandırmalar ile bir paket haline getirilen hisselerdir. Örneğin; söz konusu ülkenin borsasında işlem gören şirketler arasından, piyasa değeri en yüksek 100 şirketin hisseleri ile bir endeks oluşturulabildiği gibi yalnızca teknoloji şirketlerinin yer aldığı bir başka endeks de olabilir. Borsa endekslerinin fiyat hareketleri, ülke ekonomisindeki genel gidişata dair sinyaller verebilir; ayrıca ilgili sektörün veya borsada işlem gören diğer finansal enstrümanların trend hareketlerini yorumlamak açısından da önemli bir kaynaktır.

Borsa endekslerinin fiyatları, hem yerel ve uluslararası yatırımcıları ülke borsasına çekebilmeleri açısından, hem de ülke ekonomisinin genel gidişatına ışık tutabilmeleri yönüyle önemli göstergelerdir. Örneğin ABD borsasının genel performansı, üç ana endeks yardımıyla takip edilebilir. Dow Jones Industrial Average (Endüstriyel Ortalama), birtakım kriterlere göre belirlenen 30 ABD şirketinin hisse senedi fiyatlarının ağırlıklı ortalamaları ile oluşur. S&P 500 ise yine piyasa değeri en büyük 500 şirketin ortalamasıdır. Bir diğer borsa olan Nasdaq ise, daha çok teknoloji şirketlerinin performanslarını yakından izleyebilmek için önemlidir.

Diğer büyük borsaların endeksleri hakkında da kısaca şu bilgileri verebiliriz:

DAX Endeksi: DAX ya da güncel ismiyle DAX40, Almanya’nın Frankfurt borsasında işlem gören hisse senetleri arasından seçilen 40 şirketin hisseleri ile oluşturulmuş bir endekstir. İçinde SAP, Siemens, Volkswagen gibi Alman endüstri devleri yer alır. DAX endeksi, 1988 yılında kurulmuştur ve 2021 yılına kadar DAX30 ismiyle işlem görmüştür. 20 Eylül 2021 tarihinde 10 yeni şirket daha eklenerek DAX40 adını almıştır.

FTSE 100 Endeksi: 1984 yılında Londra Borsası altında oluşturulan FTSE 100 endeksi, bu borsada işlem gören şirketler arasından piyasa değeri en yüksek 100 tanesini kapsar. FTSE 100 endeksinin fiyat hareketleri, Birleşik Krallık’taki şirketler ve hane halkı için bir refah endeksi olarak takip edilmektedir.

CAC 40 Endeksi: Fransa'nın Paris Euronext Borsası’nda işlem gören, piyasa değeri en yüksek 40 uluslararası anonim şirketin hisse senetlerinin ağırlıklı ortalamalarının alınması ile hesaplanan borsa endeksidir.

NIKKEI 225 Endeksi: Japonya’nın Tokyo Borsa’sında işlem gören, büyük sanayi şirketlerinin başını çektiği 225 şirketin hisse senetlerinin ortalaması ile hesaplanan endekstir. Bileşenleri açısından ABD’deki Dow Jones endeksine benzer.

Yatırımcılar Neden Borsaya Para Yatırır?

Finansal piyasalar her zaman fırsatlarla dolu olmuşlardır. Bireysel yatırımcılar ya da şirketler, sermayelerini enflasyonist etkilere karşı korumak ve değerlendirmek için birtakım finansal varlıklara yatırım yapmayı tercih ederler. Genel kanı; borsada işlem gören hisse senetlerine veya endekslere yatırım yapmanın, uzun vadede enflasyonu aşan getiriler elde etmenin en iyi yollarından biri olduğu şeklindedir. Hatta hisse senetlerinin; uzun vadede tahvil, emtia ve diğer finansal varlık getirilerini dahi geride bırakacağı düşüncesi yaygındır.

Şirketler Neden Borsaya Açılır?

Borsaya açılmak, şirketlerin daha büyük miktarda sermayeye ulaşabilmesi ve bu sayede yatırımlarını artırarak büyüyebilmesi için en temel yollardan biridir. Özellikle teknoloji yatırımı son derece pahalı ve gerçekleştirmesi zor bir iştir. Kendi öz sermayeleri ile büyük ölçekli yatırımlara imza atması mümkün olmayan şirketler, Halka Arz yöntemi ile sermaye artırımına gidebilir. Bu açıdan baktığımızda borsaya yapılan her bir kuruşluk yatırımın, kazanç elde etmeye dönük bir hamle olmasının yanında, ekonomik büyümeye, gelişmeye yönelik atılan bir adım olduğunu da söyleyebiliriz.

Devletler Neden Borsayı Önemser?

Güçlü bir ekonomi, ancak güçlü bir üretim ve istihdam ortamında var olabilir. Bir ülkede faaliyetlerini sürdüren şirketler, yerel veya uluslararası sermayeye ne kadar bol ve kolay erişebilirse, onunla orantılı biçimde büyüyebilir. Borsada işlem gören şirketlerin hisse senetleri, bu hisse senetlerinin oluşturduğu endeksler tam da bu yüzden çok önemlidir. Şirketlerin zayıflaması zincirleme bir reaksiyon ile ülke ekonomisinin duvarlarını çatlatabilir iken, bu şirketlerin güçlenmesi kartopu etkisi ile büyüyerek ülke ekonomisinin genel şartlarını da iyileştirecektir. Devletler bu sebeple borsaya, borsaya yatırımcı çekmeye büyük önem atfederler.

Borsa Yatırımlarınızın Getirisi

Borsada yaptığınız yatırımlardan bir getiri sağlamanın temelde iki yolu bulunur. İlk olarak, yatırım yaptığınız finansal ürünü, daha yüksek bir fiyattan satarak kar elde edebilirsiniz. Genelde uzun süren ayı piyasalarında, birçok yatırım enstrümanı ciddi oranda değer kaybeder. Böyle anlarda yatırım yapabilir ve piyasanın bir yükseliş döngüsüne girmesini bekleyebilirsiniz. Kar etmeye başladığınız andan itibaren sizi bekleyen en büyük sınav, yatırımınız ile vedalaşmak ve kar realizasyonu yapabilmek olacaktır.

Borsadan getiri elde etmenin bir diğer yolu da - eğer bir hisse senedine yatırım yaptıysanız- temettü ödemeleridir. Bazı şirketler belirli dönemlerde yatırımcılarına temettü dağıtırlar. Bu sebeple, temettü veren şirketlerin hisse senetleri, hisse senedi piyasalarında giderek daha fazla ilgi görmektedirler.

Borsada Yatırım Yapmak Riskli midir?

Ödülün büyük olduğu yerde risk de vardır. Borsada işlem yapan yatırımcılar için, kazanç elde etme olasılığı bulunduğu gibi para kaybetme olasılığı da vardır. Özellikle piyasa deneyimi az olan yatırımcıların, yüksek riskli finansal yatırım ürünlerine daha temkinli yaklaşmaları tavsiye edilir. Riskinizi daha iyi yönetmek için iyi bir araştırmanın ardından yatırım yapabilir; yine teknik ve temel analiz konularında kendinizi geliştirmeyi düşünebilirsiniz.